Ủi lá

Chương 1: Ủi lá

Ngày đầu tiên về làng, mệ nội đưa cho tôi một miếng giẻ ướt và một cái bàn ủi bằng gang không cắm điện.

– Con ủi lá. – Mệ nói. – Ủi cho phẳng, mà đừng cháy.

Tôi mười sáu tuổi, chuyên Toán ở một trường chuyên Sài Gòn, và tôi chưa bao giờ cầm một cái bàn ủi không có dây. Cái bàn ủi của mệ nặng như cục gạch, đặt trên một bếp than hồng, tay cầm quấn vải. Cạnh bếp là một chồng lá nón trắng phau, lá non đã phơi sương, phơi nắng, trắng như giấy pơ-luya. Mệ trải một tấm lá lên tấm ván, đặt miếng giẻ ướt lên, rồi miết bàn ủi qua một lượt. Hơi nước xì lên. Khi mệ nhấc giẻ ra, tấm lá phẳng lì, mỏng tới mức nhìn xuyên qua thấy được vân gỗ.

Tôi làm theo. Tấm lá đầu tiên của tôi cháy một vệt nâu hình cái lưỡi. Tấm thứ hai rách. Tấm thứ ba, tôi miết nhẹ quá, lá vẫn nhăn.

– Mệ ơi, con không làm được. Con có biết làm nón đâu.

– Ai biết từ trong bụng mẹ. – Mệ nói, không ngẩng lên. – Ủi tiếp.

Tôi bị gửi về đây sau trận cãi nhau lớn nhất đời tôi với mẹ.

Chuyện bắt đầu từ cái tin nhắn tôi gửi cho mẹ lúc mười một giờ đêm, sau khi lấy kết quả thi học kỳ: "Con muốn chuyển trường. Con muốn thi vô trường mỹ thuật." Mẹ không trả lời tin nhắn. Mẹ đi thẳng vô phòng tôi, đứng ở cửa, hỏi tôi có biết một năm mẹ đóng cho tôi học thêm bao nhiêu tiền không. Tôi nói con không xin mẹ đóng. Mẹ nói vậy con muốn ai đóng. Rồi tôi nói một câu mà tôi biết là không nên nói: "Mẹ không làm được cái mẹ thích thì mẹ cũng không cho con làm."

Mẹ đứng yên rất lâu. Rồi mẹ cầm cái điện thoại trên bàn tôi, tắt nguồn, bỏ vô túi áo, đi ra. Sáng hôm sau, mẹ mua vé tàu ra Huế, gọi cho mệ nội, và đưa tôi ra ga Sài Gòn. Hai mẹ con không nói với nhau câu nào trên đường ra ga. Tới lúc tàu sắp chạy, mẹ chỉ nói: "Ở với mệ cho tới hết hè. Lớn rồi, tự nghĩ."

Tôi không biết mẹ muốn tôi nghĩ cái gì. Tôi chỉ biết là ở nhà mệ không có wifi, không có máy lạnh, buổi trưa nóng hầm hập, và mệ thì hình như không ưa tôi lắm.

Nhà mệ ở làng nón bên sông Như Ý, cách thành phố Huế mười mấy cây số. Nhà ngói ba gian, trước sân có cây vú sữa, sau nhà là bến sông. Cả làng gần như nhà nào cũng làm nón. Buổi sáng tôi nghe tiếng các bà các chị ngồi chằm nón dưới hiên nói chuyện râm ran, tiếng radio rè rè hát ca Huế. Buổi chiều có con đò chở lá về, cập bến sau nhà mệ, người ta khiêng từng bó lá trắng lên.

Mệ tôi bảy mươi sáu tuổi. Mệ góa từ hồi ba tôi còn học cấp ba. Mệ làm nón từ năm mười hai tuổi, nhẩm tính ra hơn sáu chục năm, bàn tay mệ mỏng và khô như chính tấm lá. Mệ không nói nhiều. Mệ không hỏi tôi vì sao bị gửi về. Mệ không khuyên tôi phải nghe lời mẹ. Mệ chỉ đưa việc.

Tuần đầu tôi ủi lá. Sáng thứ Bảy, mệ dắt tôi xuống bến, đi đò ngược sông lên chợ mua lá. Con đò nhỏ, mui cong, người chống sào là một chị trạc tuổi mẹ tôi, da đen nhẻm, đội chiếc nón đã sờn vành. Ngồi ở mũi đò là con gái chị, chừng năm tuổi, chân đung đưa trên mặt nước, cứ chốc chốc lại giơ tay chỉ về phía trước, la lên: "Mạ ơi, cá! Mạ ơi, cái cầu!" Chị lái đò không nhìn theo tay con, chỉ ừ, ừ, mắt vẫn nhìn mặt sông, cây sào cắm xuống, rút lên, đều như nhịp thở.

Tôi ngồi giữa đò, nhìn hai mẹ con người ta suốt quãng sông. Mệ ngồi cạnh tôi, mặc cả giá lá với chị lái đò, tám chục một bó, bảy chục một bó, rồi chốt bảy lăm. Lúc về, đò chở đầy lá, tôi ngồi chen giữa mấy bó lá trắng, mùi lá non hăng hăng, nắng sớm lóa trên mặt sông như rắc muối.

Tuần thứ hai tôi học chuốt vành, cầm con dao nhỏ chuốt những cây tre thành sợi tròn đều, mười sáu sợi cho mười sáu vòng, vòng nhỏ nhất bằng cái nhẫn, vòng lớn nhất bằng cái mâm. Tay tôi bị dao cứa hai lần. Mệ lấy thuốc đỏ bôi, rồi đưa dao lại.

Tuần thứ ba, tôi khóc. Không phải vì đau tay. Là vì tối đó tôi mượn điện thoại của mệ, cái điện thoại bấm phím, gọi cho mẹ. Mẹ bắt máy, nói "Ừ, mẹ đây", rồi chờ. Tôi cũng chờ. Hai mẹ con cầm máy mà không ai nói gì, nghe tiếng thở của nhau gần một phút, rồi mẹ nói "Ngủ sớm đi" và cúp máy.

Tôi ngồi ở bến sông sau nhà, khóc tới khi muỗi đốt sưng hai chân. Lúc tôi đi vô, mệ đang ngồi dưới ngọn đèn, chằm nón. Mệ nhìn tôi, rồi đứng dậy, đi vô buồng trong. Lúc trở ra, trên tay mệ là một chiếc nón cũ, lá đã ngả màu ngà, quai bằng lụa tím đã sờn.

– Mai trưa nắng, con đem cái ni ra sân, đưa lên mà soi.

— Hết chương 1 —