Gác xép trên bếp

Chương 1: Gác xép trên bếp

Cái nón lá vẫn treo trên cây đinh ở vách gác xép, đúng chỗ tôi treo nó cái hôm đầu tiên bước vào nhà này.

Đó là thứ đầu tiên tôi thấy khi mở mắt. Cái nón lá bạc màu, quai lụa tím đã sờn, của mạ tôi mua ở chợ Lệ Thủy cho tôi mang ra Hà Nội. Ánh sáng sớm lọt qua cái ô thoáng phía trên, rọi đúng vào chóp nón. Dưới gác, tiếng bếp than tổ ong lách tách, mùi khói than bay lên qua khe ván.

Tôi nằm im, nghe tiếng xe đạp lọc cọc ngoài phố, tiếng rao xôi lạc của bà hàng đầu ngõ. Tiếng rao ấy tôi nghe suốt sáu tháng năm mười bảy tuổi. Tôi đã quên mất nó cho đến lúc này.

Tối qua tôi bốn mươi sáu tuổi, ngồi bán bánh lọc ở chợ Lệ Thủy, dọn hàng muộn vì trời mưa. Tôi nhớ mình ngồi tựa vào cái cột chợ chờ tạnh, nghe hai đứa con gái nhà bên kể chuyện ra Hà Nội làm giúp việc. Tôi định bảo tụi nó vài câu. Rồi tôi ngủ quên.

Bây giờ trên tấm lịch treo cạnh cái nón, tờ trên cùng ghi ngày 15 tháng 8 năm 1997, mười ba tháng Bảy âm lịch.

Còn hai ngày.

Tối rằm tháng Bảy năm ấy, cô Thoan, bà chủ nhà, đi lễ chùa về thì không thấy sợi dây chuyền vàng ba chỉ cô để trên bàn trang điểm. Cả nhà lục tung. Đến mười giờ đêm, chú Thịnh, chồng cô, trèo lên gác xép, lật cái nón lá của tôi xuống. Sợi dây chuyền nằm trong lòng nón, cuộn tròn như con rắn vàng.

Tôi không biết nó vào đấy bằng cách nào. Tôi khóc, tôi thề. Không ai tin. Sáng hôm sau cô Thoan đuổi tôi đi, giữ lại ba tháng lương, bảo là trừ vào chuyện mất mặt. Cả phố Hàng Bạc biết chuyện con ô sin Quảng Bình ăn cắp vàng. Người giới thiệu tôi ra Hà Nội không dám nhận tôi nữa. Tôi về quê, bố tôi đánh tôi một trận, rồi gả tôi cho người ta năm mười chín tuổi.

Hai mươi chín năm, tôi đoán đi đoán lại. Có lúc tôi nghĩ cô Thoan tự giấu để khỏi trả lương. Có lúc tôi nghĩ là thằng Vũ, con trai cô chú, mười sáu tuổi, suốt ngày trốn học đi chơi điện tử thùng ở phố Hàng Buồm. Nhưng nghĩ thì để làm gì. Tôi không bao giờ quay lại phố này nữa.

Dưới gác có tiếng gọi khàn khàn.

– Con nhỏ mô rồi? Con nhỏ mô rồi tê?

Đó là cụ Nhiêu, mẹ chú Thịnh, tám mươi sáu tuổi. Việc chính của tôi trong cái nhà này là chăm cụ. Tắm cho cụ, đút cơm cho cụ, chải tóc cho cụ, dắt cụ đi vệ sinh. Cụ lẫn đã ba năm. Cụ không nhớ tên con cháu, có lúc gọi chú Thịnh là anh, có lúc gọi cô Thoan là o. Cả nhà bảo cụ lẫn nên nói líu lo những tiếng không ai hiểu.

Tôi trèo xuống. Cụ ngồi trên cái giường gỗ ở gian sau, tóc bạc trắng xõa xuống vai, hai bàn tay khô như lá chuối khô đặt trên đùi. Thấy tôi, cụ cười móm mém.

– Con nhỏ ni. Chải đầu cho tau.

Lần trước, tôi đã chải tóc cho cụ mỗi sáng suốt sáu tháng mà không để ý đến chữ "ni", chữ "tê", chữ "tau". Tôi tưởng cụ bắt chước tôi. Bây giờ tôi nghe, và tôi nghe ra cái giọng ấy. Không phải giọng bắt chước. Là giọng Quảng Bình, giọng của mạ tôi, giọng của chợ Lệ Thủy, bị chôn dưới gần bảy mươi năm tiếng Hà Nội.

Tôi cầm cái lược sừng, chải từng lọn tóc mỏng của cụ. Cụ nhắm mắt lại, ngân nga trong cổ họng một điệu gì đó không thành lời. Tôi đứng sững, cái lược dừng giữa chừng. Điệu ấy là điệu hò khoan Lệ Thủy. Mạ tôi hát nó mỗi lần giã gạo.

– Cụ ơi. – Tôi gọi khẽ. – Cụ người ở mô ạ?

Cụ mở mắt, nhìn tôi, rồi nhìn ra cửa sổ, như không nghe thấy gì.

– Ăn sáng chưa? – Cụ hỏi bằng giọng Hà Nội. – Bảo con Thoan mua cho bà bát bún thang.

Cô Thoan không phải người ác. Lần trước tôi đã mất nhiều năm mới nghĩ được câu ấy. Cô nghiêm, cô kỹ, cô trả lương đúng ngày mồng một, một trăm năm mươi nghìn đặt trong phong bì, nhưng cô giữ lại ba tháng, bảo để dành cho tôi cuối năm về quê khỏi tiêu hoang. Cô bắt tôi tập nói giọng Hà Nội, bảo khách vào cửa hàng nghe con ô sin nói tiếng nhà quê thì không hay. Cô dạy tôi cách lau cái tủ kính bày hàng bạc không để lại vệt, cách gấp áo sơ mi cho chú Thịnh, cách gọi khách là bác, là cô, là anh chị. Tháng đầu tiên, có lần tôi làm vỡ cái bát men lam của cụ, cô chỉ thở dài, bảo thôi, bát vỡ thì mua bát khác.

Cái đêm rằm tháng Bảy ấy, cô không gào, không đánh. Cô chỉ nhìn tôi, rất lâu, như nhìn một cái bát vỡ không mua lại được.

— Hết chương 1 —