Câu hẹn năm ngoái

Chương 1: Câu hẹn năm ngoái

Có một câu tôi ghét nhất đời, và năm ngoái tôi phải hát nó trước bốn trăm người: "Bên em xin hẹn sang năm."

Ở quê tôi, trong canh hát quan họ, bên nào bị bên kia hát một câu mà mình không có câu đối lại, cùng giọng, cùng lề lối, thì không được im. Phải đứng dậy, cúi đầu, nói câu ấy. Xin hẹn. Nghĩa là hôm nay bên em chịu, sang năm bên em sang trả. Các cụ bảo đấy là cái lịch sự của người quan họ: thua không ai mất mặt, chỉ mang nợ một lời hẹn. Các cụ bảo thế, vì các cụ chưa phải đứng trên cái sân khấu dựng giữa sân đình Mai Xá, ánh đèn chiếu thẳng vào mặt, trước ban giám khảo, trước ống kính đài tỉnh, và trước một liền anh làng Lũng Giang tên Bách đang cười.

Anh ta cười không ra tiếng. Chỉ khóe miệng nhích lên, mắt cụp xuống, tay vẫn cầm cái ô đen đúng lề lối. Nhưng tôi thấy. Bốn trăm người thấy.

Tôi là Nhung, hai mươi sáu tuổi, liền chị làng Mai Xá. Ban ngày tôi chà nhám ở một xưởng đồ gỗ, tối về đi tập ở nhà văn hóa thôn. Tôi hát quan họ từ năm bảy tuổi, theo bà nội tôi, người mà cả làng gọi là cụ Lý vì giọng bà ngọt như lý. Bà mất được ba năm. Bà mà còn thì năm ngoái tôi không đến nỗi.

Còn một chuyện nữa. Sáng hôm ấy, trước giờ thi, phóng viên đài tỉnh hỏi tôi cảm tưởng, tôi trả lời thật: đây là năm cuối em đi thi. Bà em mất rồi, xưởng gỗ tăng ca, chị Lụa sắp lấy chồng, em hát nốt năm nay thôi. Câu ấy lên bản tin trưa. Cả làng nghe. Bên Lũng Giang chắc cũng nghe.

Câu Bách hát năm ngoái là một câu giọng "Mưa rơi chân đình". Tôi chưa nghe bao giờ. Chị Lụa, bạn hát cùng tôi, cũng chưa. Cả bọn liền chị Mai Xá ngồi chiếu dưới cũng chưa. Một giọng cổ, lên xuống lạ lùng, mấy chỗ ngân như ai thở dài sau bức vách. Bách hát hết, cúi đầu chờ. Tôi lục khắp trong đầu hai trăm bài mình thuộc, không có bài nào cùng giọng ấy. Ban giám khảo chờ. Đài tỉnh chờ.

Tôi đứng dậy.

– Bên em xin hẹn sang năm.

Nói xong tôi mới hiểu mình vừa nói gì. Người quan họ đã xin hẹn thì phải giữ hẹn. Năm cuối của tôi, thế là không còn là năm cuối nữa.

Lũng Giang thắng. Bách được cử đi liên hoan ngoài Hà Nội. Tối ấy tôi về, ngồi trên bậc thềm nhà bà, khóc một trận to đến nỗi con chó nhà bên sủa theo.

Rồi tôi lau nước mắt, đi tìm "Mưa rơi chân đình".

Mất bốn tháng. Không cụ nào ở Mai Xá biết. Cụ trùm phường ở làng bên chỉ nhớ được câu đầu. Cuối cùng, một bà cụ chín mươi mốt tuổi ở tận làng Hữu Bằng, phải đi xe đạp mười hai cây số mỗi chiều, chịu dạy tôi, mỗi chủ nhật một câu. Bà hát mà lưng cong như cái lưỡi liềm, giọng đã rè, nhưng hơi thì còn dài hơn tôi.

– Giọng này ít người biết. – Bà bảo. – Năm kia có một thằng bé ở Lũng Giang cũng đạp xe sang học. Cao, đen, hay cười.

Tôi suýt đánh rơi cái chén nước.

– Nó học xong chưa bà?

– Học xong rồi. Nó còn hỏi bà có ai ở Mai Xá biết giọng này không. Bà bảo chỉ có cụ Lý, mà cụ Lý mất rồi.

Thế là rõ. Anh ta đi tìm một câu mà cả làng tôi không ai biết, học cho thuộc, rồi đem ra đánh tôi. Có tính toán. Có chủ đích. Tôi đạp xe về mười hai cây số, gió bấc tạt vào mặt, mà mặt vẫn nóng.

Ông cụ mù thì tôi tìm ra sau đó hai tháng, nhờ một người bán chiếu ở chợ Hồ chỉ đường. Ông ngồi trên cái chõng tre ở hiên, cạnh bờ đê sông Đuống, nghe tôi hát hai câu rồi giơ tay bảo thôi. Ông sờ lên mặt tôi, từ trán xuống cằm, bảo để biết đứa nào đang hát. Rồi ông dạy tôi "Gió bấc qua song", mỗi lần dạy xong lại dặn: "Cả đời tao dạy câu này có hai người. Mày đừng đem đi hát bừa." Tôi dạ, và trong đầu đã tính đúng chỗ đem nó ra.

Tôi không chỉ học "Mưa rơi chân đình". Tôi học thêm bốn mươi câu nữa, những câu cổ nhất, lạ nhất, những câu mà tôi tin chắc liền anh Lũng Giang chưa từng nghe. Tôi ghi âm, nghe lúc chà nhám, nghe lúc đi ngủ, nghe đến mức chị Lụa bảo tôi nói chuyện bình thường mà cũng luyến láy.

Năm nay, chung kết hội thi lại là Mai Xá gặp Lũng Giang.

Ba ngày trước hội, chị Lụa sinh non. Mẹ tròn con vuông, nhưng tôi mất bạn hát.

Hai ngày trước hội, bên Lũng Giang báo tin: liền anh Toản, bạn hát của Bách, viêm thanh quản, nói không ra hơi.

Một ngày trước hội, ban tổ chức gọi cả hai lên nhà văn hóa xã, ngồi đối diện nhau qua cái bàn uống nước, và ông trưởng ban nói:

– Thôi thì năm nay đặc biệt. Hai làng mỗi làng còn một người. Hai cháu hát đối đơn với nhau. Liền anh một mình, liền chị một mình.

Tôi nhìn Bách. Bách nhìn cái ấm chén. Rồi anh ta ngẩng lên, và câu đầu tiên anh ta nói với tôi sau một năm là:

– Em có cần mượn ô không? Năm ngoái thấy em quên ô.

Năm ngoái tôi không quên ô. Năm ngoái tôi cầm ô trong tay, chỉ là lúc đứng dậy xin hẹn, tay tôi run quá nên nó rơi.

— Hết chương 1 —