Tiếng cạch thứ hai

Chương 3: Tiếng cạch thứ hai

Người nghe.

Sân đình hỗn loạn. Ông Lâm đòi lại tiền đặt cọc và bảo sẽ báo công an. Anh Hưng mặt tái mét, quay sang tám nghệ nhân vừa lội lên còn ướt sũng:

– Ai? Bốn mươi phút trong buồng trò, ai đánh tráo?

Mọi ánh mắt dừng ở Tùng. Ai cũng nhớ câu "chín trăm triệu" anh nói hôm qua. Tùng làm thợ ở Hà Nội, quen người, quen chỗ, nếu có ai muốn bán một con Tễu cổ cho người khác trả giá cao hơn thì anh là người dễ làm nhất. Tùng lắp bắp, nói anh đứng điều khiển con trâu cày, không đụng vào con Tễu lần nào. Ông Bổng nói đỡ cho anh, rồi lại thôi, vì trong buồng trò tối, ai cũng chỉ nhìn tay mình.

Ông Thanh bước vào giữa sân đình.

– Anh Hưng, – ông nói, – con Tễu vừa diễn không phải bị đánh tráo trong buồng trò.

Ông xin Mạn mở chiếc loa nhỏ. Đầu tiên là đoạn ghi âm buổi tập chiều hôm qua. Tiếng trống. Tiếng nước. Rồi tiếng cánh tay gỗ vung lên: "cạch". Khô, gọn. Cụ Lạng ngẩng lên. Các nghệ nhân nhìn nhau. Tiếng ấy họ nghe cả đời, nghe quen tới mức không ai còn nghe thấy nó nữa.

Rồi ông mở đoạn mở màn buổi diễn chiều nay. Tễu ra. Cánh tay vung lên. Không có tiếng gì.

– Con Tễu ra mở màn đã là con rối mới, – ông nói. – Từ trước khi buổi diễn bắt đầu. Trong buồng trò không ai đánh tráo gì cả. Con Tễu cổ đã không còn trong kho từ trước một giờ rưỡi chiều nay, lúc kho mở. Kho khoá từ năm giờ chiều hôm qua. Anh Tùng mười hai giờ trưa nay mới xuống xe khách. Chìa khoá kho có hai chiếc.

Anh Hưng mở miệng, định nói gì đó. Rồi anh quay sang nhìn cha mình.

Ông trùm.

Cụ Lạng đứng dậy. Cụ không cần ai đỡ.

Cụ đi vào gian bên, nơi cụ ngủ bốn mươi năm nay, mở cái hòm gỗ đầu giường, nhấc ra một tấm chăn bông cũ. Trong tấm chăn là con Tễu cổ, bụng phệ, miệng cười, vết sẹo trên trán vẫn nằm đó.

Cụ ôm con rối ra sân đình, đứng trước mặt con trai, trước mặt ông Lâm, trước mặt cả phường.

– Tôi đấy, – cụ nói. – Không phải thằng Tùng. Không phải ai trong buồng trò.

Cụ kéo hai ống tay áo lên. Hai cánh tay đầy mẩn đỏ, sưng tấy.

– Sơn ta ăn. Ba tháng nay tối nào tôi cũng ngồi tạc, ngồi sơn con Tễu mới. Già rồi, da không chịu được sơn nữa. Tôi bảo muỗi đốt. Muỗi ao nhà mình không đốt thành từng mảng thế này đâu, ông khách nhỉ.

Ông Thanh gật đầu. Hôm qua ông đã nhìn hai cánh tay ấy, và đã ngửi thấy trên áo cụ cái mùi chua hăng của sơn sống mà ông từng ngửi thấy ở một xưởng sơn mài ngày còn làm phim tài liệu.

Cụ Lạng kể, giọng đều đều như hát chèo. Ba tháng nay, buổi tối cụ đóng cửa gian bên đình, ngồi tạc, buổi sáng giấu con rối dưới gầm giường, sơn đến mười một nước. Hai giờ sáng nay, cụ đi chân đất ra kho cho khỏi có tiếng dép, ổ khoá đồng cụ đã tra dầu từ chiều. Cụ đặt con Tễu mới vào tráp, kéo tấm vải điều lên, rồi ôm con Tễu cổ vào lòng như ôm một đứa cháu, đi về. Ra tới giữa sân đình, cụ dừng lại, giơ cánh tay trái của con rối lên. Cạch. Cụ đứng nghe cái tiếng ấy tan vào tiếng ếch, rồi mới đi tiếp. Cụ biết thằng Hưng không nhìn kỹ, vì Hưng nhìn con Tễu như nhìn chín trăm triệu. Cụ biết các nghệ nhân sẽ không thấy, vì trong buồng trò người ta điều khiển rối bằng sào dưới nước, không ai nhìn mặt rối. Cụ chỉ không làm được một thứ: cái chốt cánh tay. Con mới, cụ đóng chốt đồng chắc chắn, như cái chốt mà con Tễu cổ từng có trước năm đói, trước khi ông nội cụ phải đẽo lại bằng tre.

– Tôi tạc được cái mặt, cái bụng, cả vết sẹo tôi cũng vẽ được, – cụ nói. – Nhưng cái tiếng thì tôi không làm giả được. Tiếng ấy của ông nội tôi.

Anh Hưng đứng nghe cha nói, hai tay buông thõng. Năm mươi tuổi, làm trùm phường hai năm, đây là lần đầu anh nghe chuyện cái chốt tre. Anh quay mặt đi, nhìn ra ao, nơi tấm mành tre của buồng trò còn đung đưa sau buổi diễn.

– Cụ định bán con giả cho tôi à? – ông Lâm hỏi, giọng gắt.

– Không, – cụ Lạng nói. – Tôi định để ông cầm về. Ngày mai tôi lên Hà Nội, đưa ông cái giấy này, xin ông trả con rối mới lại cho tôi. Tiền đặt cọc thằng Hưng nhận, tôi bán sào ruộng trả thay nó.

Cụ rút từ túi áo ra một tờ giấy gấp tư, đưa cho ông Lâm. Đó là tờ cam kết cụ viết tay, nhận là con Tễu giao hôm nay do cụ tạc, xin trả lại tiền đặt cọc, xin lỗi ông, có điểm chỉ.

– Tôi già rồi, – cụ nói. – Đi tù thì đi. Nhưng Tễu thì không đi đâu cả.

Không ai nói gì. Bà Nhài đưa tay lên lau mắt. Tùng đứng sững, nước trên người nhỏ xuống nền gạch.

Người nghe.

Ông Lâm cầm tờ giấy đọc rất lâu. Rồi ông làm một việc mà ông Thanh không ngờ. Ông trả tờ giấy lại cho cụ Lạng, rồi cầm con Tễu mới lên, lật qua lật lại, vuốt ve từng đường đục.

– Cụ tạc con này ba tháng?

– Ba tháng mười hai ngày.

– Thế thì con này cụ có bán không?

Anh Hưng đứng bên cạnh, mặt lúc đỏ lúc trắng. Cuối cùng anh nói, giọng nhỏ hẳn, rằng anh sẽ trả lại tiền đặt cọc cho ông Lâm, chuyện con Tễu cổ phường sẽ họp lại, lần này mời cả cụ Lạng phát biểu. Còn con Tễu mới, nếu ông Lâm muốn, thì đó là chuyện giữa ông với người tạc ra nó.

Ông Lâm mua con Tễu mới với giá cụ Lạng tự đặt: tiền đủ để phường lợp lại mái thuỷ đình bằng ngói ta, không cần bê tông. Ông bảo ông sưu tầm rối ba mươi năm, chưa bao giờ được cầm một con rối mà người tạc ra nó dám đi tù để không phải bán con kia.

Một tháng sau, ông Thanh và Mạn quay lại thu nốt mấy cảnh cho phim tài liệu. Buổi diễn chiều ấy chỉ có dân làng ngồi xem, không có đoàn khách nào. Trống chầu nổi lên. Tễu lướt ra khỏi mành tre, bụng phệ, miệng cười, vết sẹo trên trán sáng lên dưới nắng.

Nó giơ cánh tay trái lên chào.

– Cạch.

Ông Thanh không cần đeo tai nghe cũng nghe thấy. Mạn vẫn bấm máy ghi âm theo thói quen, rồi quay sang nhìn bác, cười, như hai người vừa gặp lại một người quen cũ. Ở góc đình, cụ Lạng ngồi, ống tay áo xắn cao, hai cánh tay đã lành gần hết, gõ nhịp lên đầu gối theo tiếng trống.

— Hết —