Hai buổi tập

Chương 1: Hai buổi tập

Người nghe.

– Cạch.

Ông Kiều Tất Thanh nhấc tai nghe ra khỏi một bên tai, ngẩng lên nhìn thuỷ đình. Trên mặt ao, con rối Tễu vừa nhô ra khỏi tấm mành tre, bụng phệ, cởi trần, đóng khố, miệng cười toe toét, giơ cánh tay trái lên chào khán giả. Đúng lúc cánh tay vung tới tận cùng, có một tiếng "cạch" khô, gọn, như hai mẩu tre gõ vào nhau.

– Tiếng gì thế cụ? – ông hỏi người đàn ông già ngồi bên cạnh trên bờ ao.

Cụ Đào Văn Lạng, bảy mươi chín tuổi, trùm phường rối Đồng Xá bốn mươi năm, giờ đã nhường chức trùm cho con trai, chỉ còn giữ chân thủ từ trông đình. Cụ cười, để lộ hàm răng còn đủ mà đen nhánh vì ăn trầu.

– Cánh tay nó lỏng chốt. Từ thời ông nội tôi nó đã thế. Tễu già rồi, cho nó kêu. Ai đòi sửa tôi không cho.

Ông Thanh về làng rối ven sông Luộc này cùng cô cháu Kiều Mạn, thu âm cho một bộ phim tài liệu về nghề rối nước. Chiều nay phường tập lần cuối cho buổi diễn ngày mai. Ông đã thu được tiếng trống, tiếng sáo, tiếng mõ, tiếng nước vỗ, tiếng các nghệ nhân hò hát sau mành. Nhưng ông thích nhất tiếng "cạch" ấy. Nó không có trong bất cứ đĩa nhạc nào. Nó là của riêng con rối này.

Con Tễu cổ của phường Đồng Xá được tạc bằng gỗ sung, sơn son thếp bạc, đã hơn một trăm năm. Mặt nó mòn nhẵn vì tay người. Đầu gỗ có một vết nứt nhỏ ở trán, ai cũng gọi là "vết sẹo của Tễu". Cả vùng sông Luộc chỉ còn vài con Tễu cổ như thế.

Ngày mai, con Tễu ấy sẽ không còn là của phường nữa.

Ông trùm.

Cụ Lạng biết người khách thu âm ngồi bên cạnh đang nhìn hai cánh tay cụ.

Hai cánh tay cụ nổi đầy những mẩn đỏ, chỗ thì sưng lên, chỗ thì đã gãi trầy. Cụ kéo ống tay áo nâu xuống, bảo: muỗi ao đốt. Người khách gật đầu, không nói gì.

Cụ nghĩ tới con trai mình. Đào Quang Hưng năm mươi tuổi, làm trùm phường được hai năm, giỏi giang, nói năng hoạt bát, quen biết nhiều người ở huyện cũ, ở tỉnh, ở cả Hà Nội. Hưng muốn làm lại thuỷ đình bằng bê tông, mái ngói đỏ, có khán đài cho khách du lịch ngồi. Tiền đâu? Hưng tìm ra một nhà sưu tầm ở Hà Nội tên Lâm, người chịu trả chín trăm triệu cho con Tễu cổ. Bán một con rối, làm được cả cái thuỷ đình, nuôi được cả phường. Hưng nói thế trong buổi họp phường, đa số giơ tay. Hưng đã nhận trước một khoản đặt cọc.

Ngày mai, sau buổi diễn chào ông Lâm và đoàn khách ông ấy dẫn về, con Tễu sẽ được trao tay.

Cụ Lạng không giơ tay trong buổi họp ấy. Cụ cũng không cãi. Bảy mươi chín tuổi, cụ biết có những việc cãi không được.

Người nghe.

Tập xong, các nghệ nhân lội vào bờ, cởi bộ quần áo nước. Ông Thanh hỏi chuyện từng người cho phim. Bà Nhài, sáu mươi tuổi, người đàn bà duy nhất trong buồng trò, điều khiển các con rối tiên nữ. Anh Tùng, ba mươi hai tuổi, trẻ nhất phường, làm thợ điện ở Hà Nội, chỉ về những hôm có diễn. Ông Bổng, ông Khiếu, ông Thặng, ba anh em họ đã đứng dưới nước cùng nhau ba mươi năm.

Tùng nói vui với ông Thanh, giọng không giấu được sự tiếc rẻ:

– Chín trăm triệu bác ạ. Ở Hà Nội cháu làm hai chục năm không ra. Cái con rối gỗ ấy mà.

Năm giờ chiều, cụ Lạng tự tay xếp các con rối vào cái kho gỗ cạnh đình, con Tễu cổ nằm riêng trong một cái tráp có lót vải điều. Cụ khoá cửa kho. Chìa khoá có hai chiếc: một chiếc cụ giữ, một chiếc anh Hưng giữ.

Ông Thanh nghe tiếng ổ khoá đồng sập lại. Mạn tắt máy ghi âm.

Tối hôm ấy, hai bác cháu ăn cơm ở nhà anh Hưng. Hưng nói nhiều, rót rượu liên tục, kể kế hoạch làm thuỷ đình mới, làm bãi đỗ xe, làm quầy bán rối lưu niệm. Anh nói nghề rối phải sống bằng khách, không sống bằng mấy con rối cũ. Anh nói câu ấy hai lần, lần thứ hai nhìn về phía đình, nơi cha anh đang ngủ.

– Ông cụ nhà cháu không nói gì, – Hưng bảo. – Nhưng ông cụ không nói là đáng sợ nhất bác ạ.

— Hết chương 1 —