Canh một

Chương 1: Canh một

Lão chưa vẽ bức truyền thần nào cho người chết mà lại có người chết ngồi làm mẫu.

Ba mươi năm cầm bút ở phố Giấy Dó, trấn Quảng Bích, lão Triêm đã vẽ không biết bao nhiêu khuôn mặt người đã khuất. Nghề truyền thần là thế: người ta mang đến một cái tên, một ngày giỗ, dăm câu tả. Mặt vuông hay tròn, mắt một mí hay hai mí, râu dài hay ngắn. Có nhà mang theo cả người con trai giống cha nhất, bắt ngồi làm mẫu cho lão nhìn. Lão nghe, lão nhìn, rồi lão vẽ một người mà lão chưa gặp bao giờ, sao cho con cháu đứng trước bàn thờ nhìn lên thì nhận ra.

Bức của cụ Vũ Đình Thảng là bức khó nhất lão từng nhận.

Không phải vì không có ai tả. Cậu cả nhà họ Vũ, cậu Vũ Đình Giản, ngồi trong tiệm lão cả buổi chiều, tả kỹ tới từng sợi lông mày. Khó là vì cậu tả một người, rồi lại dặn lão vẽ một người khác.

– Cha tôi có vết sẹo dài trên má trái, từ đuôi mắt xuống tới mép. – Cậu Giản nói. – Thầy bỏ đi cho. Cha tôi làm tới chức Tri phủ, bức truyền thần treo ở nhà thờ họ, khách khứa đến ai cũng nhìn. Cái sẹo ấy trông như vết đâm chém của dân giang hồ.

– Răng cửa cụ có sứt không? – Lão hỏi, vì cậu vừa tả cha cười sứt một chiếc răng cửa.

– Thầy vẽ miệng khép. – Cậu Giản nói. – Còn tay, thầy giấu cả vào ống áo. Tay cha tôi chai sần như tay phu khuân vác, chẳng giống tay người cầm bút. Vẽ cha tôi mặc áo thụng xanh, đội mũ cánh chuồn. Cho uy nghi.

Lão Triêm nhìn cậu. Cậu chừng ngoài ba mươi, áo the, khăn xếp, nói năng chừng mực, không phải hạng con nhà giàu hợm hĩnh. Cậu nói thêm, nhỏ hơn:

– Thầy không biết đâu. Hồi cha tôi mới nhậm chức, người trong phủ gọi sau lưng là ông quan chèo đò. Vì cha tôi đỗ muộn, vì cái sẹo, vì đôi tay. Cha tôi cười, chẳng để bụng. Tôi thì để bụng. Tôi chỉ muốn người ta đứng trước bàn thờ nhìn cha tôi mà kính, không ai cười nữa.

Lão Triêm gật đầu. Khách trả tiền thì khách bảo. Nghề truyền thần, sửa cho người đã khuất đẹp lên một chút cũng là thường. Lão đã từng xoá nốt ruồi, đã từng nối thêm râu, đã từng vẽ một bà cụ móm thành một bà cụ đủ răng.

Trước khi đi, cậu Giản đặt lên bàn lão một vật.

– Thầy cần gì để nhìn cho giống thì xem. Đây là cái hộp thuốc lào cha tôi dùng bốn chục năm. Ngày nào cũng cầm.

Cái hộp bằng đồng, nắp chạm hoa sen, mòn nhẵn vì tay người. Lão mở ra. Bên trong, ngoài nhúm thuốc lào khô, có một cái đinh sắt gỉ dài hơn đốt ngón tay, đầu bẹt, thân vuông, kiểu đinh người ta đóng mạn thuyền.

– Cái đinh này?

– Tôi cũng không biết. – Cậu Giản lắc đầu. – Từ bé tôi đã thấy nó nằm trong hộp. Hỏi thì cha tôi chỉ cười, bảo để đấy cho nhớ. Nhớ cái gì thì không nói.

Đó là chiều ngày bốn mươi sáu. Lễ chung thất, bốn mươi chín ngày, cậu Giản muốn có tranh để treo. Lão có ba ngày.

Hai ngày đầu lão phác được khuôn mặt. Mặt vuông, trán cao, cằm bạnh. Đôi mắt thì lão vẽ đi vẽ lại năm lần, vẫn chưa ưng. Phố Giấy Dó về đêm im như tờ. Mấy nhà xeo giấy đầu phố đã tắt bếp, chỉ còn mùi vỏ dó ngâm nồng nồng trong hơi sương, và tiếng chó sủa lác đác ở bến. Vợ lão mất đã lâu, con trai lão đi làm thợ khắc ván in trên tỉnh, tiệm chỉ còn lão với con mèo mướp già nằm cuộn trên chồng giấy. Đêm thứ ba, đêm cuối, lão thắp đèn dầu lạc, mài mực, trải tấm lụa lên khung, định vẽ một mạch tới sáng.

Đầu canh một, cánh cửa tiệm kẹt mở. Không có gió. Lão nhớ chắc mình đã cài then.

Một ông già bước vào. Ông mặc áo nâu ngắn, quần xắn tới gối, chân đất, cái kiểu ăn mặc của người chèo đò. Trên má trái ông có một vết sẹo dài, từ đuôi mắt xuống tới mép, màu hồng nhạt, đường nét như một nhánh sông vẽ trên bản đồ. Ông không nói gì, đi thẳng tới chiếc ghế đẩu thấp lão đặt cho người mẫu, ngồi xuống, đặt hai bàn tay lên đầu gối. Hai bàn tay to, đốt ngón thô, lòng bàn tay chai dày như mo cau.

Ông nhìn lão. Rồi ông cười. Chiếc răng cửa bên phải sứt mất một nửa.

Con mèo mướp trên chồng giấy dựng đứng lông, rồi lặng lẽ chui xuống gầm bàn. Lão Triêm cầm bút, tay không run. Lạ là lão không sợ. Có lẽ ba mươi năm vẽ người chết, lão đã quen ngồi trước khuôn mặt của những người không còn. Lão chỉ đặt bút xuống, chắp tay vái ông già một vái.

– Cụ Thảng. – Lão nói.

Ông già gật đầu. Ngọn đèn dầu lạc đứng im, không chao. Trên tường, bóng của lão Triêm in rõ, bóng cái khung tranh in rõ. Chỗ ông già ngồi, trên tường không có bóng.

— Hết chương 1 —