Một nghìn một trăm bốn mươi sáu que

Chương 3: Một nghìn một trăm bốn mươi sáu que

Cô Nhài nghe tôi nói xong, không hỏi lại câu nào. Cô thắp đèn, lấy cái áo tơi, rồi bảo tôi đi gọi các bạn.

Đến giờ Hợi, mười bảy đứa trong lớp cũ đã có mặt ở chuồng trâu. Ba đứa không tới được vì nhà còn ở nhờ làng bên. Đứa nào cũng mang bó que của mình, có đứa bó que còn ướt nước lũ. Cô Nhài còn ôm ra một gánh tre chẻ sẵn, cô ngồi chẻ từ chập tối, vì một trăm que mỗi đứa không đủ cho cả một xóm.

Cô Nhài chia làng ra mười bảy phần, theo xóm, theo ngõ. Mỗi đứa nhận một phần. Cô dặn đi dặn lại:

– Đến nhà nào, con hỏi nhà ấy bao nhiêu miệng ăn, tính cả người già, cả trẻ con còn bú. Con rút ra đúng chừng ấy que, buộc vào một sợi lạt riêng, rồi lấy than vạch lên lạt một dấu cho nhớ là nhà ai. Nhà đi vắng thì hỏi hàng xóm, hỏi hai người cho chắc. Đi hết phần của mình thì mang về sân đình.

– Sao lại sân đình hả cô? – con Sim hỏi.

– Vì sáng mai quan về sân đình. Mà ông lý phải thấy tận mắt.

Đêm ấy, mười bảy đứa con gái từ mười đến mười bốn tuổi, mỗi đứa cầm một bó đuốc nhỏ, lội bùn đi khắp làng Cự Phong. Tôi nhận xóm Bến và xóm Đầu Đê, bốn mươi hai hộ, nhà nào tôi cũng biết mặt. Có nhà đang ngủ trên đê, tôi phải trèo lên bờ đê gọi từng mái lều. Có bà cụ không nhớ nhà mình có mấy đứa cháu, phải đếm đi đếm lại trên ngón tay. Có ông chồng quát tôi về đi, con gái đi đêm không ra thể thống gì, rồi bà vợ ông ấy chạy theo, nói nhỏ con ghi giùm nhà cô bảy miệng.

Ở đầu xóm Đầu Đê có nhà ông Cửu, nhà giàu nhất xóm, ruộng nhiều nhất, kho thóc xây gạch không bị ngập. Người làm nhà ông ra cổng bảo tôi: nhà ông Cửu mười chín miệng ăn. Tôi rút mười chín que. Rồi tôi nhớ lời cô dặn, đi sang hai nhà hàng xóm hỏi lại. Nhà bên trái bảo mười hai. Nhà bên phải bảo mười hai, tính cả hai người ở. Tôi đứng giữa ngõ, tay cầm mười chín que, tim đập thình thịch. Rồi tôi rút ra bảy que, bỏ lại vào bó, buộc lạt mười hai. Sáng hôm sau ông Cửu không nói gì, vì ông biết cả xóm đều biết.

Gần sáng, chúng tôi lần lượt về sân đình. Cô Nhài đã quét sạch một khoảng sân lát gạch. Cô bảo chúng tôi bày ra, mỗi hộ một sợi lạt, xếp thành hàng, mỗi hàng mười hộ.

Rồi chúng tôi đếm. Như cô đã dạy ở hiên nhà ông tú. Mười que thành một bó, mười bó thành một bó to. Không đứa nào cần viết một con số nào. Chỉ có que, có lạt, và những bàn tay lấm bùn.

Lúc trời rạng, trên sân đình làng Cự Phong là mười một bó to, bốn bó nhỏ và sáu que lẻ. Một nghìn một trăm bốn mươi sáu miệng ăn. Bên cạnh là hai trăm lẻ chín sợi lạt, mỗi sợi một nhà, ba nhà còn lại chưa tìm thấy ai.

Lý trưởng Kiều Văn Đạo ra đình từ sớm để đón quan. Ông đứng sững ở bậc thềm, nhìn khoảng sân đầy que tre và hai chục con bé mặt mũi nhem nhuốc ngồi ngủ gật cạnh đó. Thầy đồ Mậu đi sau ông, cũng dừng lại.

– Cái gì thế này? – ông Đạo hỏi.

Cô Nhài đứng dậy, cúi chào.

– Thưa ông lý, đây là số miệng ăn của làng. Các cháu đi đếm đêm qua. Không có con số nào lạ. Chỉ có que tre. Nhà nào ông muốn hỏi lại, ông cứ chỉ, cháu nào đếm nhà ấy sẽ nói ông nghe.

Ông Đạo bước xuống sân. Ông đi dọc những hàng lạt. Ông dừng lại trước một sợi lạt có tám que, cúi xuống nhìn dấu than trên lạt.

– Nhà ai đây?

Con Sim đứng dậy, run run:

– Dạ, nhà ông lý ạ. Bà cụ, ông, bà, ba anh, hai chị. Tám ạ.

Ông Đạo cầm sợi lạt lên, đếm. Tám que. Ông đếm lại lần nữa. Tôi thấy cái gáy to bè của ông đỏ dần lên. Trong sổ đinh của ông, nhà ông có ba tên.

Quan huyện về lúc giờ Thìn. Ông là một người đàn ông gầy, đi kiệu, mặt mỏi mệt vì đã đi phát chẩn bốn làng trước đó. Ông hỏi lý trưởng số miệng ăn. Ông Đạo đứng im một lúc. Rồi ông quay lại chỉ vào sân đình:

– Bẩm quan, một nghìn một trăm bốn mươi sáu.

Quan huyện nhìn những bó que tre. Ông hỏi ai đếm. Ông Đạo nói, lần này không ngập ngừng:

– Bẩm, lũ con gái học cô Nhài.

Quan huyện bật cười. Ông bảo bốn làng trước, lý trưởng nào cũng trình sổ đinh, ông phải chia đại khái, nhà nhiều con gái thì đói. Rồi ông sai thư lại chia ba trăm thúng gạo theo đúng từng sợi lạt.

Nhà tôi nhận chín phần.

Mười ngày sau, ông lý cho người ra chuồng trâu cuối xóm Bến, bảo cô Nhài mở lại lớp. Không phải ở hiên nhà ông tú, mà ở gian bên của đình làng, cạnh lớp thầy đồ Mậu. Học phí vẫn mười quả trứng. Ông chỉ dặn một điều: đừng dạy con ngỗng với quả trứng. Cô Nhài vâng.

Rồi một chiều, tôi thấy thầy đồ Mậu đứng ở cửa gian bên, nhìn chúng tôi xếp que một lúc. Hôm sau thầy mang sang một bó que tre của chính thầy, nhờ cô Nhài dạy giùm lớp con trai cách đếm que bó mười.

Còn bà cụ mẹ ông lý, năm ấy sáu mươi chín tuổi, thì ba tháng sau tự chống gậy ra đình, ngồi cuối lớp. Bà bảo bà không học tính. Bà chỉ muốn học viết tên mình, để lúc chết, trên bài vị có cái tên bà tự tay viết một lần.

Cháu gái tôi nghe đến đấy thì cầm sợi lạt mục lên, đếm. Chín que. Nó hỏi cái vệt than trên lạt là gì.

Tôi bảo nó, đấy là dấu nhà mình, bà tự vạch đêm ấy. Quan phát gạo xong, người ta quét sân đình, bà chạy ra nhặt lại đúng sợi lạt ấy.

Nó ngồi nghĩ một lúc. Rồi nó chạy ra sân, lấy con dao nhỏ chẻ mấy que từ cây tre bố nó chặt hôm trước, vào ngồi cạnh tôi, đếm nhà mình bây giờ: bố, mẹ, anh, nó, bà. Năm que. Nó buộc năm que bằng một sợi lạt mới, lấy than vạch lên lạt một dấu, rồi đặt nó nằm cạnh sợi lạt cũ trong rương.

— Hết —