Mười quả trứng một tháng

Chương 1: Mười quả trứng một tháng

– Bà ơi, sao bà tính nhẩm mà không cần gẩy bàn tính?

Cháu gái tôi hỏi câu ấy tối qua, lúc tôi cộng tiền bán vải cho nó nhanh hơn cái bàn tính của bố nó. Nó mười tuổi, học ở trường huyện, trường có cả con trai lẫn con gái ngồi chung một chiếu. Nó không biết rằng sáu mươi năm trước, ở làng Cự Phong này, một đứa con gái cầm bút là chuyện để cả làng bàn tán ba ngày.

Tôi bảo nó lại đây, bà kể cho nghe chuyện cô Nhài. Rồi tôi mở cái rương gỗ ở chân giường, lấy ra chín que tre buộc bằng một sợi lạt. Lạt đã mục gần hết, trên lạt còn một vệt than mờ.

Năm ấy tôi mười một tuổi. Năm thứ chín niên hiệu Tĩnh An. Nhà tôi ở xóm Bến, nghèo, bảy chị em gái, không có đứa con trai nào. Trong sổ đinh của làng, nhà tôi chỉ có đúng một cái tên, là tên cha tôi. Mẹ tôi bán cá ở chợ phiên, không biết chữ, không biết tính quá mười. Tháng nào người ta cũng lừa mẹ tôi vài đồng, lúc thì thối thiếu, lúc thì mua chịu rồi cãi là trả rồi. Mẹ tôi biết bị lừa mà không biết bị lừa bao nhiêu.

Cô Nhài là vợ góa của ông tú Ứng, người duy nhất làng Cự Phong đỗ tú tài trong hai mươi năm. Ông tú mất vì thương hàn đầu năm, cô Nhài ra sông giặt đồ tang thì trượt chân ngã, người ta vớt lên tưởng chết. Cô sống lại. Nhưng từ hôm ấy cô khác hẳn.

Cô Nhài trước kia ít nói, ra đường cúi mặt. Cô Nhài sau trận đuối nước đi chợ thì đứng lại xem người ta mặc cả, đứng rất lâu, rồi lắc đầu. Có lần cô đứng ngay trước rổ cá của mẹ tôi, nghe một bà nhà giàu mua ba con cá chép mỗi con bảy đồng, trả mười tám, rồi đi. Mẹ tôi gói tiền vào khăn, không biết mình thiếu ba đồng. Cô Nhài đuổi theo bà nhà giàu, đòi lại. Rồi cô quay về, ngồi xổm xuống trước rổ cá, hỏi tôi:

– Con có muốn học tính không?

Về sau tôi mới biết, cô Nhài trước kia không phải là cô Nhài. Cô kể cho tôi nghe khi tôi đã lớn, đã lấy chồng, một tối hai cô trò ngồi bóc lạc. Cô bảo cô từng là cô giáo dạy trẻ con ở một nơi tên là Long An, xa lắm, xa đến mức không đi bộ tới được. Ở đó con gái đi học là chuyện thường, như ăn cơm. Tôi không hiểu hết. Nhưng tôi tin cô.

Lớp học mở ở hiên nhà ông tú, đầu tháng Ba. Học phí mỗi tháng mười quả trứng, hoặc một bơ gạo, nhà nào nghèo quá thì một bó rau. Buổi đầu có bốn đứa, toàn con nhà buôn bán ở chợ. Buổi thứ mười có mười chín đứa. Mẹ tôi lấy năm quả trứng gà nhà đẻ, năm quả mượn hàng xóm, đưa tôi mang tới.

Cô Nhài không dạy chúng tôi chữ thánh hiền. Cô dạy chúng tôi đếm.

Cô đi chặt tre sau vườn, chẻ ra thành que nhỏ bằng chiếc đũa, dài bằng gang tay. Mỗi đứa được một trăm que. Cô dạy chúng tôi đếm mười que thì buộc lại bằng một sợi lạt thành một bó, mười bó thì buộc lại thành một bó to. Cộng thì gộp que vào, trừ thì rút que ra, nhân thì xếp mấy bó giống nhau cạnh nhau. Đến buổi thứ năm, đứa nào cũng biết hai mươi bảy cộng mười tám là bao nhiêu mà không cần nhẩm, chỉ cần nhìn mấy bó que.

Phiên chợ cuối tháng ấy, tôi ngồi cạnh rổ cá của mẹ, giấu bó que dưới vạt áo. Một bà mua bốn con cá rô, mỗi con năm đồng, rồi hai con cá mè, mỗi con chín đồng, đưa mẹ tôi ba mươi đồng. Tôi rút que dưới vạt áo, gộp lại, rồi kéo áo mẹ. Thiếu tám đồng. Bà kia đỏ mặt, bảo con bé này láo, nhưng vẫn móc túi trả. Tối ấy mẹ tôi không nói gì, chỉ luộc cho tôi một quả trứng, quả trứng thứ mười một của tháng.

Rồi cô dạy chúng tôi viết số.

Cô viết lên mặt cát ở sân những con số lạ. Một cái que thẳng. Một cái móc như con ngỗng cúi đầu. Một cái vòng tròn như quả trứng. Cô bảo mười cái hình ấy là đủ viết mọi con số trên đời, viết một trăm hay một vạn cũng chỉ cần chừng ấy hình, khác nhau ở chỗ đứng trước hay đứng sau.

Chúng tôi thích lắm. Chữ số của thầy đồ thì nét nhiều như rễ đa. Chữ số của cô Nhài thì đứa sáu tuổi cũng viết được bằng ngón tay xuống cát.

Chính những con số ấy giết lớp học.

— Hết chương 1 —