Nhà dài

Chương 2: Nhà dài

Nhà dài của dòng họ Byă dài hơn bốn mươi mét, dựng trên cột gỗ cao ngang đầu người, mái tranh dốc xuống sát đất. Bà Nhuần đứng dưới chân cầu thang, ngửa cổ nhìn. Cái cầu thang đẽo từ một thân cây, trên đầu tạc hai bầu ngực tròn và một vầng trăng khuyết. Khiết đứng sau lưng mẹ, giải thích: đó là cầu thang cái, dành cho đàn bà, cho cả nhà đi. Nhà của người Ê Đê là nhà của mẹ, nên cầu thang tạc ngực mẹ.

Bà Nhuần đứng nhìn hai bầu ngực gỗ một lúc lâu, rồi bước lên.

Trong nhà dài có sáu bếp lửa, sáu gia đình, toàn là con gái, cháu gái của bà H'Bơn, cùng chồng con họ. Gian đầu là gian khách, có cái ghế kpan dài hơn chục mét đẽo từ một thân cây, chỉ dành cho người già và các nghệ nhân đánh chiêng ngồi. Bà H'Bơn ngồi ở đó, ngay đầu ghế, chỗ cao nhất trong nhà.

– Nhuần. – Bà cụ gọi, giơ tay vẫy. – Lại ngồi.

Bà Nhuần ngồi xuống cạnh bà cụ, trên cái ghế kpan. Không ai bảo bà xuống.

Bà ở buôn mười hai ngày, đúng mùa hái cà phê. Sáng nào bà cũng đi theo đàn bà trong nhà dài ra rẫy. Bà quen tay hái nhãn, chuyển sang hái cà phê nhanh lắm, đến trưa ngày thứ ba đã hái ngang H'Yam. Đàn bà trong buôn cười, nói với nhau bằng tiếng Ê Đê, rồi H'Yam dịch: mọi người khen bà Nhuần tay nhanh như con sóc.

Trưa ngày thứ ba, H'Yam dẫn bà ra suối hái lá bép về nấu canh. Cô gái nhỏ người, nước da bánh mật, tóc búi gọn, nói tiếng Việt rành rọt hơn cả cậu cô, chỉ có chữ cuối câu hay lên giọng như hỏi. Cô đi trước, vạch lối, thỉnh thoảng quay lại chìa tay cho bà bám qua mấy tảng đá trơn.

– Con với thằng Khiết quen nhau thế nào? – Bà hỏi. Đó là câu đầu tiên bà hỏi riêng cô.

H'Yam cười. Cô kể, năm đầu Khiết lên trạm, anh đi kiểm tra sâu đục thân trên rẫy nhà cô, mải nhìn cành cà phê, bước hụt xuống cái hố tưới, ướt từ đầu tới chân, kính văng mất một mắt. Cô kéo anh lên, dẫn về nhà dài hong quần áo bên bếp lửa. Bà ngoại cô nhìn cái thằng người Kinh đeo kính một mắt ngồi run cầm cập, bảo cô múc cho nó bát canh cà đắng. Nó ăn, mặt nhăn như khỉ, mà ăn hết, còn xin bát nữa.

– Anh ấy nói canh cà đắng giống canh mướp đắng mẹ anh ấy nấu. – H'Yam nói. – Anh ấy nói mẹ anh ấy nấu gì cũng ngon, mà chẳng bao giờ được ngồi ăn cùng lúc với cả nhà.

Bà Nhuần dừng lại giữa dòng suối, nước lạnh ngập mắt cá chân. Bà không biết thằng con trai bà để ý chuyện ấy.

Nhưng cái làm bà Nhuần đứng lặng mỗi ngày không phải là rẫy cà phê.

Tối thứ hai, cả nhà quây quần bên bếp lửa giữa. Tiền bán cà phê đợt đầu về, bà H'Rơk đếm, chia, cất vào cái gùi treo trên cột. Chồng bà H'Rơk, ông Y Khuê, ngồi bên bếp vót nan, không hỏi một câu. Bà Nhuần nhìn ông, rồi nhìn bà H'Rơk, rồi nhìn xuống tay mình. Ba mươi hai năm, tiền bán nhãn bà đếm, nhưng mua cái quạt điện cũng phải hỏi chồng.

Tối thứ tư, bà thấy chồng của chị gái H'Yam đứng bếp nấu canh cà đắng, rồi bưng mâm lên cho vợ con. Không ai thấy lạ. Chỉ có bà Nhuần thấy lạ.

Tối thứ sáu, buôn có lễ cúng mừng lúa mới. Chiêng cồng vang suốt đêm. Người ta ngồi quanh những ché rượu cần, ai uống thì cắm cần, hút, rồi nhường người khác. Bà Nhuần chưa uống rượu bao giờ. Ở nhà, rượu là của đàn ông, đàn bà chỉ bưng. Bà H'Bơn dúi vào tay bà một cây cần trúc. Bà hút một ngụm. Rượu nồng, cay, ngòn ngọt mùi men lá rừng. Bà ho sặc sụa. Cả nhà dài cười. Bà cũng cười, lần đầu tiên từ lúc lên đây, cười chảy cả nước mắt.

Đêm đó, bên ché rượu, bà H'Bơn hỏi chuyện. H'Yam ngồi giữa, dịch. Bà cụ hỏi bà Nhuần ở nhà làm gì, ai nấu cơm, ai giữ tiền, ai ngồi mâm trên. Bà Nhuần trả lời. Lúc đầu bà trả lời ngắn. Rồi rượu ngấm, lửa ấm, tiếng chiêng ngoài sân trầm trầm, bà kể dài. Kể ba mươi hai năm ăn cơm sau cùng. Kể mấy lần mẹ chồng đổ bát canh bà nấu đi vì mặn. Kể năm bà sẩy thai đứa thứ hai, ba ngày sau đã phải ra vườn nhãn. Kể cả làng gọi bà là bà Phụng, đến nỗi có hôm ông bưu tá gọi "bà Đào Thị Nhuần" ngoài ngõ, bà đứng trong bếp mà không biết người ta gọi mình.

H'Yam dịch, giọng run run. Bà H'Bơn nghe hết. Bà cụ không nói gì cả. Bà chỉ cầm tay bà Nhuần, lật ngửa lên, xoa xoa những vết chai ở lòng bàn tay, như người ta xoa lưng một đứa trẻ.

Rồi bà cụ nói một câu bằng tiếng Ê Đê. H'Yam ngập ngừng một lúc mới dịch:

– Bà ngoại nói, ở đây, đàn bà là gốc cây. Đàn ông là cành. Cành đi đâu cũng được, gốc phải đứng yên giữ đất. Bà ngoại nói, cô là gốc cây ở nhà cô, mà ba mươi năm người ta đối xử với cô như cái lá.

— Hết chương 2 —