Đêm thứ nhất: vở Hồn ma bến cũ

Chương 1: Đêm thứ nhất: vở Hồn ma bến cũ

Tiếng thanh la đánh ba tiếng dồn, rồi cả rạp tre tối sầm.

Đó là chỗ đắt nhất của vở Hồn ma bến cũ. Bao nhiêu năm đi diễn, gánh hát Lam Kiều vẫn giữ nguyên cái mẹo ấy: đến cảnh hồn cô lái đò chết oan hiện về, sáu ngọn đèn dầu quanh chiếu diễn đồng loạt bị chụp nón đồng, cả rạp tối đen như đáy giếng, chỉ có một ngọn đèn nhỏ giấu sau tấm phông soi lên một bóng trắng. Bóng trắng ấy là thằng Cò, kép phụ mười bảy tuổi, mặt bôi phấn nhũ, áo trắng dài lê đất, nó bước từ chiếu diễn xuống, đi lướt qua giữa hai hàng chiếu khán giả, tay đưa ra như tìm ai. Đàn bà con gái hét. Trẻ con khóc. Rồi thanh la đánh một tiếng, đèn sáng lại, hồn ma đã đứng trên chiếu từ bao giờ.

Đêm ấy là đêm mừng thọ bảy mươi của cụ bà nhà phú hộ Kỷ Thành, ở làng Đồng Bãi, một làng ven sông lắm ruộng dâu. Rạp dựng giữa sân gạch nhà họ Kỷ. Cụ bà ngồi ghế chính ở hàng đầu, áo gấm tím, tóc búi tó, cài một cây trâm phỉ thúy xanh như nước suối, đầu trâm chạm con phượng. Cả làng đến xem, đứng chật kín sân, có người trèo cả lên cây nhãn.

Thanh la đánh một tiếng. Đèn sáng.

Rồi có tiếng hét không phải tiếng hét của vở diễn. Cô con dâu nhà họ Kỷ đứng bật dậy, chỉ vào đầu cụ bà. Búi tóc cụ còn nguyên. Cây trâm phỉ thúy không còn.

Tạ Quang Ân lúc ấy đang đứng sau tấm phông, mặt bôi đỏ, râu giả dài tới ngực, mặc áo bào vai quan án. Anh hai mươi chín tuổi, làm kép chính gánh Lam Kiều mười năm, đi khắp các bến sông từ thượng nguồn tới cửa biển. Anh đã nghe nhiều tiếng hét trong đời. Tiếng hét này làm anh lạnh gáy.

Phú hộ Kỷ Thành là người đứng ra trước tiên. Ông ta năm mươi tuổi, to lớn, giọng sang sảng, ra lệnh cho gia nhân đóng cổng, không cho ai về. Rồi ông ta chỉ thẳng lên chiếu diễn:

– Lúc đèn tắt, chỉ có thằng hồn ma đi xuống giữa khán giả. Nó đi qua ngay chỗ mẹ tôi ngồi.

Thằng Cò đứng trên chiếu, mặt trắng toát dưới lớp phấn, môi run run. Bà bầu gánh là bà Đoan, năm mươi tám tuổi, tóc đã bạc, quỳ xuống van xin. Ân bước ra từ sau phông, chưa kịp gỡ râu giả.

– Thưa ông, gánh hát chúng tôi đi diễn ba mươi năm, chưa lấy của ai một sợi chỉ. – Anh nói. – Ông cho phép, tôi xin khám cho thằng Cò ngay ở đây, trước mặt cả làng.

Khám. Không có trâm trên người Cò. Khám cả rương áo, rương mũ, rương đạo cụ của gánh. Không có.

Phú hộ Kỷ không chịu. Ông ta nói dân xướng ca đi ngang về tắt, thế nào chẳng có chỗ giấu. Ông ta cho giữ cả gánh trong dãy nhà ngang, giữ cả ba chiếc thuyền của gánh ở bến. Ông ta cho ba ngày. Ba ngày không trả trâm thì giải hết lên huyện. Và vì tiền đã trả cho ba đêm mừng thọ, ông ta nói, thì hai đêm còn lại vẫn phải diễn.

Đêm ấy, cả gánh ngồi trong dãy nhà ngang, không ai ngủ. Thằng Cò ngồi ôm gối ở góc, phấn nhũ trên mặt đã khô lại thành từng mảng, lấp lánh dưới ánh đèn như vảy cá.

Ân ngồi xuống cạnh nó, nhìn mặt nó rất lâu. Rồi anh hỏi:

– Lúc tối, mày đi qua bên nào của cụ bà?

– Bên phải. – Cò nói. – Như mọi lần. Em đi giữa lối, cụ ngồi bên trái lối, em đi sát mép bên phải, cách cụ cả sải tay. Em không đụng vào ai hết, anh Ân.

– Có ai đụng vào mày không?

Cò nghĩ một lúc.

– Có. Lúc em quay lại, có người đi ngược chiều, va vào vai em. Người to, cao hơn em. Em tưởng khán giả sợ quá chạy.

Ân cầm tay áo trắng của Cò lên. Chỗ vai trái, lớp phấn nhũ bị quệt mất một vệt to bằng bàn tay.

Anh ngồi im, nghĩ lại cả buổi chiều. Chiều hôm ấy gánh dựng rạp và diễn thử cảnh hồn ma hai lần, có tắt đèn thật, để thằng Cò tập đi trong bóng tối cho quen lối. Người nhà họ Kỷ đứng xem đông lắm: gia nhân khiêng ghế, mấy cô hầu, cả cậu cả nhà họ Kỷ ra đứng chống nạnh ở cổng sân xem một lúc. Ai đã xem diễn thử thì biết trước cảnh nào đèn tắt, tắt bao lâu, hồn ma đi lối nào. Kẻ lấy trâm không cần may mắn. Kẻ ấy chỉ cần đếm nhịp thanh la.

Bà bầu Đoan ngồi đối diện, thấy anh im lâu thì hỏi:

– Mày nghĩ ra gì?

– Con nghĩ ra là kẻ ấy biết vở của mình rõ như người trong gánh. – Ân nói. – Nhưng kẻ ấy không biết phấn nhũ của thằng Cò bám dai thế nào.

— Hết chương 1 —