Bát tương thứ hai

Chương 3: Bát tương thứ hai

Tiệc dọn ở gian chính, mười hai món. Cha tôi ngồi ghế chủ. Quan Bố chánh Lưu Khắc Cần ngồi ghế khách, năm mươi tuổi, người gầy, râu thưa, nói giọng nhỏ như người quen đọc sách hơn quen ra lệnh. Theo hầu ông là hai thư lại và cô cháu gái, đội nón quai thao, ngồi ở mâm bên trong, thỉnh thoảng lại nhìn ra.

Mẹ tôi không ngồi mâm. Theo lệ nhà quan, chính thất lo bếp thì chỉ ra chào một lần đầu bữa, rồi lui. Mẹ ra chào. Quan Bố chánh đứng dậy đáp lễ, nhìn mẹ, rồi ngồi xuống. Không có gì xảy ra.

Món thứ mười hai là một đĩa rau muống luộc, bày cạnh hai bát nước chấm.

Dì Ba đã tính trước. Bát thứ nhất là nước mắm cốt, rót từ cái chum sành mới mua, thứ nước mắm đắt nhất ở chợ phủ. Bát thứ hai là tương. Dì Ba nghĩ mẹ tôi sẽ cho bưng tương từ cái chum sứt lên, và dì đã đứng sẵn ở cửa bếp, chờ để nói một câu rất nhẹ, rất ngọt, rằng nhà quan phủ mà mời quan Bố chánh ăn tương nhà quê, rồi cười, rồi cha tôi sẽ đỏ mặt.

Nhưng bát tương bưng lên không phải bát sành nâu. Đó là một cái bát con bằng gỗ mít, đã đen bóng vì cũ, mép sứt một chút, loại bát người ta dùng ở những nhà trọ học trò nghèo hai mươi năm trước. Người bưng không phải mẹ tôi, mà là em Bông chín tuổi. Em đặt bát xuống trước mặt quan Bố chánh, khoanh tay, nói to như được dặn:

– Mẹ con mời ông chấm rau ạ.

Cha tôi nhìn cái bát gỗ, mặt sầm lại.

Quan Bố chánh không nói gì. Ông gắp một cọng rau, chấm vào bát gỗ, đưa lên miệng.

Rồi ông đặt đũa xuống.

Cả gian phòng im lặng, lâu đến mức tôi đứng sau bình phong nghe rõ tiếng con ruồi bay vo ve trên mâm. Quan Bố chánh cầm cái bát gỗ lên, xoay một vòng, nhìn chỗ mép sứt.

– Ai làm tương này? – Ông hỏi. Giọng ông khàn đi.

– Bẩm quan, là... – Cha tôi bắt đầu.

– Tôi hỏi ai làm. – Quan Bố chánh nói. – Tương này rang đậu cháy cạnh, mốc xôi ủ lá nhãn, nước muối pha thêm một nhúm gừng giã. Hơn hai mươi năm nay tôi đi khắp nơi, không ở đâu có. Chỉ có một người. Người ấy bán tương ở chợ đê Bần, mỗi chiều đi qua nhà trọ học trò ở làng Bần Thượng, thấy thằng học trò nghèo nhất ngồi ăn cơm không với muối, thì múc cho nó một bát. Không lấy tiền. Ba năm, chiều nào cũng một bát. Thằng học trò ấy đi thi, cô ấy còn gói cho nó một ống tương mang theo. Cái bát này là của nhà trọ. Tôi trả lại cho cô ấy năm tôi đi thi, vì tôi không có gì khác để trả.

Không ai nói gì. Tôi nghe tiếng mẹ tôi đứng sau bình phong bên kia, tiếng thở rất khẽ.

Quan Bố chánh đứng dậy.

– Chị Liễn, – ông nói to về phía bếp, – chị ra đây.

Mẹ tôi bước ra. Bà không cúi đầu. Bà chắp tay, vái quan Bố chánh một vái, như vái một người khách quen.

– Thằng Cò ngày ấy, – mẹ tôi nói, – giờ râu dài thế này rồi.

Quan Bố chánh cười. Rồi ông quay sang cha tôi, và tôi thấy ông không còn cười nữa.

– Anh Đạo. – Ông nói, chậm rãi. – Hôm trước ở bến, anh có hỏi tôi chuyện cháu gái. Tôi có ý gật. Hôm nay tôi xin rút lại. Tôi là người đọc lệ. Lệ nước có ba điều không được bỏ vợ, anh là Tiến sĩ, anh thuộc hơn tôi. Người cùng chồng qua lúc nghèo hèn, nay chồng giàu sang, không được bỏ. Tôi không gả cháu tôi cho một người định phạm điều ấy. Mà tôi cũng không ngồi cùng mâm với một người định phạm điều ấy với người đã cho tôi ăn ba năm.

Ông chắp tay vái cha tôi một vái lạnh tanh, rồi quay sang mẹ tôi, vái một vái khác hẳn.

Cha tôi ngồi im trên ghế chủ, mặt trắng bệch. Ông không nói được câu nào. Ông là người đọc công văn giỏi nhất phủ An Thạch, nhưng có những thứ ông chưa bao giờ đọc.

Đêm ấy, khi khách đã về, tôi thấy cha tôi đi xuống sân sau. Ông đứng cạnh giếng rất lâu, trước cái chum sứt. Rồi ông về thư phòng, lấy tờ giấy kẹp trong quyển sách ra, đưa vào ngọn đèn. Tôi thấy ánh lửa qua khe cửa, rồi tắt.

Sáng hôm sau, cha tôi xuống bếp lần đầu tiên sau nhiều năm. Ông đứng ở cửa, không bước vào, hỏi mẹ một câu duy nhất:

– Bà biết thằng Cò là quan Bố chánh từ bao giờ?

– Từ hôm kia. – Mẹ tôi đáp, tay vẫn khuấy nồi cháo. – Trước đấy tôi quên nó rồi. Ông thì nhớ được ai, ông ơi? Ngày ấy ông cũng ăn tương ấy mà.

Cha tôi đứng thêm một lúc, rồi đi lên. Ông không trả lời.

Dì Ba xin về nhà mẹ đẻ chơi một tháng. Tháng ấy kéo dài đến tận Tết, rồi qua Tết. Không ai nhắc đến.

Mẹ tôi không nói gì với cha về chuyện tờ giấy. Bà vẫn giữ chìa khóa kho, vẫn lo bếp, vẫn ra sân sau mỗi sáng mở nắp chum. Có điều, từ hôm ấy, mâm cơm nhà tôi bữa nào cũng có một bát tương. Cha tôi không chấm. Mẹ tôi không mời.

Gần cuối năm, có một đêm mưa, tôi dậy uống nước, thấy đèn bếp còn sáng. Cha tôi ngồi một mình trên chiếc ghế con của mẹ, trước mặt một bát cơm nguội và cái bát gỗ mít sứt mép. Ông ăn chậm, mỗi miếng cơm lại chấm một chút tương, như người đang cố nhớ ra mùi vị của một thứ gì.

Tôi lùi lại, không để ông thấy. Ngoài sân, mưa rơi lộp độp trên cái nón lá mẹ úp lên miệng chum sứt, như mọi đêm mưa từ hai mươi lăm năm nay.

— Hết —